Electoraat nog meer versplinterd bij raadsverkiezingen

Alle ogen zijn nu gericht op de landelijke verkiezingen van 9 juni. Nederland staat voor een campagne die lang, hard en onvoorspelbaar zal worden.

Den Haag, 4 maart. De stembussen waren nog niet dicht, de eerste prognoses nog niet gegeven of de blik voor landelijke politici stond definitief op 9 juni. De gemeenteraadsverkiezingen waren gisteravond al meteen verleden tijd, de Tweede Kamerverkiezingen komen eraan. Er werd gejuicht, gesomberd en gerelativeerd.

Wat zegt de uitslag van gisteren over de uitslag van straks?

Een paar belangrijke trends. Het Nederlandse electoraat raakt nog meer versplinterd dan het al was. Na de val van het kabinet gaat de strijd om wie de grootste partij wordt opnieuw tussen CDA en PvdA, net als bij de laatste landelijke verkiezingen. Twee ‘oude politici’ – Jan Peter Balkenende en Wouter Bos – worden daarbij de hoofdrolspelers.

De PVV verwerft zich een plek tussen de grotere partijen. De SP, nu nog de grootste oppositiepartij, zit in de hoek waar de klappen vallen. D66 doet het met Alexander Pechtold goed, maar minder dan een jaar geleden. En misschien wel de belangrijkste trend: dat het heel moeilijk zal zijn om een regering te vormen met minder dan vier partijen.

Als er al kans is op een driepartijencoalitie dan wordt die centrumrechts: CDA, PVV en VVD. Of gaan we de tijd beleven dat er ‘Paars Plus’ komt: PvdA, VVD, D66, aangevuld met GroenLinks? Voor de goede orde: gemeten naar de landelijke peiling van gisteravond krijgen zelfs deze coalities geen 76 zetels.

Steeds meer denkbaar wordt dan ook een minderheidsregering, naar Deens model, die op elk onderwerp voor een Kamermeerderheid moet vechten.

Bij al deze conclusies passen wel fikse nuances. De opkomst is bij de landelijke verkiezingen veel hoger. De lokale partijen doen dan niet mee. Sommige landelijke partijen, zoals D66 en de SP, zijn in lang niet alle gemeenten aanwezig.

De belangrijkste nuance: de échte verkiezingsstrijd is nog niet begonnen. Als die eenmaal losbarst kunnen kleine gebeurtenissen, uitspraken of incidenten grote gevolgen hebben. In 2006 won de PvdA fors bij de raadsverkiezingen, een half jaar later viel de de uitslag tegen. Voor het CDA was het andersom.

En bij een landelijke campagne gaat het uiteindelijk ook om de vraag: wie wordt de minister-president? Op basis van de raadsverkiezingen is de kans groot dat die opnieuw gaat tussen Jan Peter Balkenende en Wouter Bos. En Geert Wilders klopt op de deur.

Zo’n horse race levert de grote partijen doorgaans extra stemmen op.

Lees vanmiddag in NRC Handelsblad een uitgebreide analyse over de uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen. Vanaf 15.00 uur ook te lezen in de digitale editie en via de iPhone-app.