Problemen door overvolle Franse gevangenissen

Gedetineerden in de gevangenis van Loos in de buurt van Lille probeerden deze week de buitenwereld hun verontwaardiging te tonen over een reeks zelfmoorden in Franse gevangenissen.
Door onze correspondent René Moerland

De Franse gevangenissen zijn de laatste tijd volop negatief in het nieuws. Zo waren er deze maand alleen al zes gedetineerden die zelfmoord pleegden.

Parijs, 25 okt. Eén keer maakte Monique Adolphe het mee, dat één van ‘haar’ gevangenen zelfmoord pleegde. Hij was een van de 54 gedetineerden in Parijs die ze de afgelopen elf jaar begeleidde als ‘visiteuse de prison’, een Franse vrijwilligersvariant op de geestelijk verzorger, buiten kerk en overheid om.

Elke maandag gaat ze op bezoek in de Santé-gevangenis in Parijs, die steevast in rapporten wordt bekritiseerd om zijn vervallen staat, verouderde voorzieningen, slechte hygiëne en overbevolking. En praten maar. Zonder oordelen te vellen. „Ik ben de enige die niets van hen wil. Soms de enige band tussen hen en hun familie, die hen niet meer wil zien.”

‘Haar’ zelfmoordenaar was een man van net dertig die voor zijn celgenoten niet langer verborgen kon houden dat hij veroordeeld was voor een zedendelict. Hij zat vol zelfverwijt, had door een stommiteit alles verpest, vertelt Adolphe. Maar daarom pleegde hij geen zelfmoord, stond in de brief die hij achterliet. „Hij was te bang om opgesloten te zitten met ‘gewone’ criminelen. Je weet hoe de status is van zedendelinquenten.”

Zelfmoorden

De nood in de Franse gevangenissen is weer terug in de aandacht na een opvallende reeks van zes zelfmoorden deze maand. Onder anderen een 16-jarige en zijn voormalige celgenoot, ook een tiener, maakten een einde aan hun leven. Ondertussen ruzieden de vakbonden van gevangenispersoneel met minister van Justitie Rachida Dati en demonstreerden magistraten.

En juist deze week veroordeelde het Europees Hof voor de Rechten van de Mens Frankrijk vanwege de „onmenselijke behandeling” van een psychotische gevangene in 2000. Hij pleegde zelfmoord in een isoleercel, waarin hij was opgesloten na een eerdere zelfmoordpoging, „zonder dat opname in een ziekenhuis zelfs maar overwogen was”, volgens de uitspraak.

De incidenten van de laatste maand passen in een al jaren aanhoudende stroom berichten over misstanden in de Franse gevangenissen. De overbevolking is chronisch en bereikte begin oktober nieuwe hoogten: 63.815 gevangenen voor 51.000 plaatsen. Gevangenen delen altijd een cel met drie, vier, vijf medegevangenen, vertelt François Bes van het Office International des Prisons, een non-gouvernementele organisatie.

Maar er is meer. Zo’n 25 procent van de gevangenen heeft zware psychische problemen, maar van de 188 Franse gevangenissen hebben maar 26 voorzieningen voor psychiatrische zorg. Regelmatig doen zich ernstige incidenten voor – met als dieptepunt een gevangene die zijn celgenoot ombracht om diens hart op te eten.

Maatregelen

Steeds belooft de regering maatregelen te nemen. Sarkozy noemde op campagne voor zijn presidentschap de toestand in de Franse gevangenissen „schandalig”. Na de jeugdige zelfmoorden beloofde Dati dat elke minderjarige standaard een gezondheidstoets moest kunnen krijgen.

In internationale rapporten wordt Frankrijk regelmatig berispt om de gebrekkige toegang tot medische zorg in de gevangenissen. Toch hebben psychiaters niet bepaald de indruk dat de regering hen helpt om de problemen op te lossen, vertelt Pierre Lamothe, een bekend psychiater, criminoloog en directeur van de medisch-penitentiaire diensten in de regio Lyon. Volgens Lamothe is het gevangeniswezen in de greep gekomen van wat hij „de logica van de Kärcher” noemt. In 2005 zei minister van Binnenlandse Zaken Nicolas Sarkozy na een moord op een jongetje in een Parijse voorstad dat hij de ‘Kärcher’ door de stad zou halen. Met andere woorden: de hogedrukspuit erop, weg met de plaatselijke criminaliteit.

'Risico elimineren'

Nu Sarkozy president is, legt Lamothe uit, is deze filosofie doorgedrongen tot in de gevangenis: „De regering wil de crimineel uitroeien. Het risico elimineren.” Na ieder incident komen er nieuwe wetten met strengere straffen. Gevolg: meer gevangenen, meer spanningen. Meer minachting ook. „Eerst werden zedendelinquenten gedefinieerd als een onderklasse die alleen minachting verdient, geen begeleiding. Die logica breidt zich uit.” In Lyon heeft Lamothe, rekent hij snel na, op 2.800 gedetineerden, vier die voorwaardelijk vrij kunnen komen en drie die op proefverlof mogen. „We gaan uit van confrontatie. Maar je kunt mensen niet eindeloos diskwalificeren.”

Monique Adolphe , nu 76, heeft door haar gevangenisbezoeken, een andere blik op de wereld gekregen. Ze begon eraan als ‘bourgeoise’ om goed te doen en om zich niet te vervelen, na een carrière als onderzoeker in de moleculaire biologie. In de gevangenis kwam ze terecht in een leven van geweld, vernedering en wanhoop. Om het te begrijpen, begint ze over ratten. „Ratten vreten door de stress elkaar aan als je ze met te veel bij elkaar opsluit. Mensen raken ook in paniek.”

Deze week zouden de bonden van gevangenispersoneel de problemen bespreken met minister Dati. Ze kwam niet opdagen. De bonden gebruikten in reactie precies hetzelfde woord als Lamothe over gevangenen: ze voelden zich geminacht. Uit woede kondigden de bonden aan volgende maand de gevangenissen „volledig te blokkeren”. De volgende dag arrangeerde Dati alsnog een afspraak. Ze beloofde extra arbeidsplaatsen.

Gepubliceerd in:
Sarkozy en Frankrijk