Strafhof houdt voet bij stuk in zaak-Kony
LRA-leider Kony tekent pas de vrede als Oeganda het Strafhof er van weerhoudt hem te vervolgen. ‘Het zou slecht zijn voor het hof als het slechts wordt gebruikt om vrede af te dwingen.’
Rotterdam, 5 maart 2008. De Oegandese president Museveni kan hoog en laag springen, maar de arrestatiebevelen tegen de leiders van de rebellenbeweging LRA worden voorlopig niet ingetrokken. Maandag liet hoofdaanklager Ocampo van het Internationale Strafhof in Den Haag weten dat de arrestatiebevelen tegen Joseph Kony en twee van zijn adjudanten „overeind blijven en uitgevoerd moeten worden”.
Vorige maand beloofde Museveni aan de rebellen van het Verzetsleger van de Heer (LRA) om de rechters van het Strafhof te overtuigen dat zij de LRA-top niet moeten vervolgen. Dat is Kony’s belangrijkste voorwaarde om uit de jungle te komen en een definitieve vrede te sluiten, na ruim twintig jaar burgeroorlog. Advocaten en onderhandelaars van het LRA willen Ocampo ook zelf ontmoeten, maar hij liet gisteren weten ze niet te zullen ontvangen. „Het kan ons niet schelen dat die kloteprocureur ons niet wil ontvangen”, reageerde LRA-hoofdonderhandelaar David Matsanga tegenover het ANP. „Het enige dat telt is dat we onze zaak duidelijk kunnen maken aan het hof.” De griffie van het Strafhof wil de delegatie wel ontvangen om over procedurele zaken te spreken.
Het Internationale Strafhof is in 2002 opgericht om de plegers van genocide, oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid te vervolgen. Museveni zelf verzocht de aanklager in 2004 om een onderzoek naar het LRA te openen. Nu duidelijk is dat Kony niet over het schrikbeeld van een proces in Den Haag en een mogelijke levenslange gevangenisstraf kan heenkomen, probeert Museveni de arrestatiebevelen te gebruiken als onderhandelingsmiddel. De regering wil de LRA-top nu laten terechtstaan in Kampala.
Om onder de arrestatiebevelen uit te komen doen regering en LRA een beroep op het complementariteitsbeginsel in het Statuut van Rome, het verdrag van het Strafhof. Dat houdt in dat het hof alleen tot vervolging overgaat als landen dat zelf niet kunnen, of willen. De bereidheid is er nu, maar het is de vraag of Oeganda de processen volgens de regels van het internationale recht kan laten verlopen. Museveni heeft nog veel werk te verzetten voordat hij de rechters van het Strafhof daarvan zal kunnen overtuigen. Alleen zij kunnen beslissen om de arrestatiebevelen in te trekken.
Het Oegandese rechtssysteem heeft geen ervaring met processen voor oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid. Wetten daarvoor zijn nog in de maak. Het Strafhof verdenkt Joseph Kony, Okot Odhiambo en Dominic Ongwen van onder andere moord, seksueel geweld, ontvoering, mishandeling, plundering en het gebruik van kindsoldaten, dit alles op grote schaal, als aanval tegen de burgerbevolking. „Zonder nieuwe wetgeving zou elk proces in Oeganda ver achterblijven bij de eisen van het Strafhof”, zegt Richard Dicker, hoofd internationaal recht bij Human Rights Watch, per telefoon uit New York.
Ook wordt betwijfeld of deze processen in Oeganda eerlijk kunnen verlopen. „Het land heeft hele goede en ervaren rechters”, zegt Dicker, „maar het kent ook een patroon van ongepast en onwettig gedrag bij de rechtspraak door de uitvoerende macht.” In maart vorig jaar bestormden veiligheidstroepen bijvoorbeeld het Gerechtshof in Kampala om vijf oppositieleden die net op borgtocht waren vrijgelaten opnieuw te arresteren. Volgens Human Rights Watch zijn verdachten in het verleden gemarteld in de gevangenissen. Ook ontbreekt een goed getuigenbeschermingsprogramma.
Als alle obstakels kunnen worden opgeheven, zal het Strafhof de berechting van de LRA-leiders waarschijnlijk met gemengde gevoelens uit handen geven. De arrestatiebevelen tegen Kony en de zijnen waren de eerste die de rechters uitvaardigden. De zaak moest de grootste worden van het Strafhof, dat zijn eerste proces nog moet beginnen. Het te pakken krijgen van de verdachten blijkt de grootste hindernis van de aanklager. Het Strafhof beschikt niet over een eigen politiemacht en is afhankelijk van de medewerking van regeringen. Ook in Soedan, waar het Strafhof op verzoek van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties een onderzoek is begonnen, stuit dat op problemen. De regering in Khartoum weigert de twee gedagvaarde verdachten voor de oorlog in Darfur uit te leveren.
„Het Strafhof heeft voor zijn geloofwaardigheid snel een groot proces nodig”, aldus Dicker. „Daarom zijn de processen tegen de drie Congolese verdachten die wel zijn uitgeleverd zo belangrijk.” Als eerste is oud-rebellenleider Thomas Lubanga, die sinds twee jaar in Scheveningen in voorarrest zit, aan de beurt. De aanklachten tegen hem – de rekrutering en inzet van kindsoldaten – zijn echter veel beperkter dan die tegen de LRA-top.
„Als Oeganda maatregelen kan treffen die de rechters een geschikt alternatief achten voor een proces bij het ICC kan dat als een positieve uitkomst beschouwd worden”, denkt Dicker. „Maar om dat te bereiken moeten de partijen in Oeganda het vredesverdrag naar een acceptabele praktijk zien te vertalen. Als er tekenen zijn dat een van beide partijen in gebreke blijft, moeten de verdachten alsnog zo snel mogelijk gearresteerd worden en overgebracht naar Den Haag. Het zou slecht zijn voor de reputatie van het hof als blijkt dat het slechts gebruikt wordt als instrument voor het afdwingen van vredesbesprekingen.”
Ontheemde Oegandezen in een opvangkamp in Gulu, een district in Noord-Oeganda. Naar schatting anderhalf miljoen Oegandezen leven in vluchtelingenkampen.
Een definitief einde aan het ruim twintig jaar oude conflict in Oeganda is binnen handbereik, verklaarde zowel de Oegandese regering als de rebellenbeweging Verzetsleger van de Heer (LRA) vorige week. Tot veler verrassing waren de al twee jaar durende vredesonderhandelingen in een stroomversnelling gekomen, tussen 19 en 23 februari werden drie deelakkoorden (inclusief staakt-het-vuren) gesloten die de weg vrijmaakten voor een permanente oplossing van het meest brute conflict in Afrika. Nu rest nog één struikelblok: de arrestatiebevelen van het Internationale Strafhof tegen enkele LRA-kopstukken onder wie aanvoerder Joseph Kony.
Tot de machtsovername in 1986 door de huidige president Yoweri Museveni maakten in Oeganda de noorderlingen de dienst uit. In de jaren ervoor richtten op wraak beluste noorderlingen bloedbaden aan onder het regeringsleger in het zuiden. Eenmaal aan de macht namen de zuidelijke soldaten van Museveni wraak in het noorden, waar de Acholi’s leven. Kony sloot zich aan bij een groep verslagen noordelijke soldaten van het voormalige regeringsleger.
De jonge strijders van het LRA moordden, roofden en verminkten. Hun oorlogsmisdaden zijn even gruwelijk als die in Mozambique in de jaren tachtig of Sierra Leone en Liberia in de jaren negentig. Ze namen de Noord-Oegandezen in gijzeling. De LRA-top liet duizenden ontvoerde kinderen hun ouders en vriendjes vermoorden om hen te harden en hersenspoelde hen via de orakels van Kony.
De meeste Noord-Oegandezen zijn doodsbang voor de rebellen, maar sommigen geven hun ook stiekem voedsel. De onvrede over de achterstelling in het noorden is groot. Door de vredesbesprekingen kwam dit ongenoegen voor het eerst officieel op een agenda. Het moorddadige LRA vertegenwoordigt echter niet alle noorderlingen. Daarom was het moeilijk voor de regering om concessies te doen. Voor de uitkomst van het vredesoverleg zal veel afhangen van de goede wil van de regering.
De militaire LRA-leiders en hun civiele onderhandelaars zijn wispelturig. Kony liet in oktober zijn adjudant Vincent Otti vermoorden, hij ontsloeg het hoofd van zijn onderhandelingsteam. De relatie tussen de LRA-soldaten in de jungle (Kony houdt zich op in het Garamba-park in Congo) en hun onderhandelaars in Juba in Soedan is altijd vaag gebleven. Straks wordt misschien een historisch akkoord getekend met een delegatie terwijl het ‘echte’ LRA nergens is te bekennen.