Hertaalde Havelaar is een ramp
Uit het Parool (10 februari 2010). Door: Guus Luijters
Max Havelaar is een goed boek, een uitstekend boek, een klassiek boek zelfs. Zo n boek waaraan niets veranderd hoeft te worden en waaraan weinig te verbeteren valt. Maar Gijsbert van Es vindt de Max Havelaar weliswaar een onbetwist hoogtepunt in de Nederlandse geschiedenis en literatuur , tegelijkertijd vindt hij de Max Havelaar ontoegankelijk.
Daar ging Gijsbert van Es hoogstpersoonlijk verandering in brengen. Elke morgen in de trein opende Gijsbert van Es zijn laptopje en hertaalde hij een stukje Havelaar. Bij Multatuli begint het eerste hoofdstuk meteen na het kopje Eerste hoofdstuk. Van Es vond dat nogal ontoegankelijk en dus schreef hij een toegankelijk inleidinkje, waarin hij vertelt wat er zoal gebeurt in dat eerste hoofdstuk en hoe je die gebeurtenissen duiden moet: Droogstoppel moppert en klaagt. Hij zegt van de waarheid en niets dan de waarheid te houden. Daarover zeurt hij maar door (en maakt zichzelf belachelijk).
Gezeur is niet om te lachen en dus heeft Gijsbert van Es het meeste gezeur geschrapt. Verdwenen zijn Droogstoppels zusje Truitje die zere ogen had net als zijn broer Gerrit die altijd met zijn neus speelde . Verdwenen is Pauweltje Winser, die naast ons woonde in de Batavierstraat en verdwenen ook is een van de beroemdste zinnen uit de Nederlandse literatuur (waaraan Karel van het Reve nog eens een mooie beschouwing heeft gewijd): De Bey van Tunis kreeg een koliek als hij het wapperenhoorde van de Nederlandse vlag. Ontoegankelijk gezeur, en dus, weg ermee! In zijn inleidende cursiefje noemt Gijsbert van Es Batavus Droogstoppel een handelaar in koffie . In de eerste zin heeft hij makelaar in koffie zowaar laten staan. Maar in de tweede zin is hij onverbiddelijk. Het is mijn gewoonte niet, romans te schrijven (...), schrijft Multatuli. Ja, dat kan natuurlijk niet. Fout, fout, fout. Moet zijn: Het is niet mijn gewoonte romans te schrijven (...). Stilistisch een hele verbetering en veel toegankelijker ook.
Het zal u niet verbazen dat ook de volgorde waarin Multatuli zijn verhaal vertelt niet deugt en ontoegankelijk is. Dus heeft Gijsbert vanEs ook de compositie aangepast. Laat Multatuli zijn opmerking: Ik zeg: waarheid en gezond verstand, en hier blijf ik bij. Voor de Schrift maak ik natuurlijk een uitzondering aan zijn boutade over de opvoeding vooraf gaan, Gijsbert van Es heeft hem er, verbeterd en toegankelijk gemaakt, ergens achter geplakt.
En zo gaat het maar door, de hele Max Havelaar lang. In een aanbeveling noemt een lerares Nederlands deze hertaalde Max Havelaar een eigentijdse, grappige, spannende en lekker leesbare roman ook voor scholieren . Arme scholieren, want echt, het is verschrikkelijk een regelrechte ramp. Voor straf zouden ze Gijsbert van Es de echte Max Havelaar moeten laten overschrijven. Vijf keer en zonder vlekken, doorhalingen of verbeteringen.