Voordracht Cees Fasseur

Tekst van de voordracht van Cees Fasseur bij de presentatie van zijn boek Juliana & Bernhard. Het verhaal van een huwelijk, 1936-1956, uitgesproken op 11 november.

Dames en heren. Dank voor Uw komst in zo groten getale. Een kort woord ter inleiding. Met grote belangstelling, als ik mij deze understatement mag veroorloven, is naar het hier te presenteren boek uitgezien. Die belangstelling betreft in het bijzonder het rapport van de commissie-Beel uit 1956 over de affaire Hofmans. Bijna niemand lijkt zich overigens te realiseren dat de belangrijkste conclusies uit het rapport al op 24 augustus 1956 door de commissie zelf werden openbaar gemaakt. Wat wij niet wisten was de wijze waarop die conclusies zijn onderbouwd. Opvallend is dat de commissie zich in haar rapport in ferme taal uitsprak over de toestanden ten paleize. Die noemde zij (ik citeer) ‘in verschillende opzichten verziekt’ en de door haar aangetroffen feitelijke situatie ‘hoogst ernstig’. Mijn boek richt zich vooral op de vraag wat er vooraf en achteraf allemaal gebeurd is. Zo kan ik onthullen, dat er geen sprake van is geweest, dat minister-president Drees opdracht zou hebben gegeven tot het schrijven van dit rapport of dat het rapport mede aan hem was gericht of dat de huidige koningin door de commissie gehoord zou zijn, laat staan dat er een verslag zou zijn van haar ‘verhoor’. Het was het koninklijk paar zelf dat in overleg met Beel het initiatief nam en alleen Juliana en Bernhard kregen destijds het rapport onder ogen. Drees zelf wist al in 1951 dat er in zijn eigen woorden een ‘Raspoetin’ was aan het Nederlandse hof, maar hij kwam niet tussenbeide.

Talloze tot nu toe onbekende documenten, brieven en notities gewisseld tussen het koninklijk paar, doorgevingen van Greet Hofmans, dagboekaantekeningen en andere stukken vormen de bouwstenen van het in dit boek gedane verhaal van een huwelijk en van een huwelijkscrisis. Het rapport van de commissie-Beel is daarvan slechts een bescheiden, zij het geruchtmakend onderdeel. Ruimschoots heb ik gebruikt gemaakt, ook door daaruit uitvoerig te citeren, van het materiaal in het Koninklijk Huisarchief waartoe ik voorlopig als enige toegang had. Ja, ik kan het ook niet helpen. Het overkwam mij en ik heb deze bevoorrechte positie niet zelf gezocht. Wel heb ik aanstonds bedongen, dat ik alles zou kunnen inzien en alles zou kunnen schrijven wat ik wenste en hetgeen mij nuttig of nodig voorkwam. Mijn uitverkiezing heeft bij sommigen frustraties opgeroepen. Nogmaals, het is niet anders. Ik breng in herinnering de uitspraak van Godfried Bomans in Erik of het klein insectenboek: ‘Wie het is, is het en wie het niet is wordt het nooit.’

H.M. de Koningin ben ik erkentelijk voor de mij gegeven toestemming haar Huisarchief, dat juridisch een particulier familiearchief is, te mogen inzien en te gebruiken. Ik bewonder haar moed en standvastigheid in de Greet Hofmans-affaire zelf, toen zij nog nauwelijks twaalf jaar was en de doorgeefster al de waarheid zei (U kunt daarover meer in mijn boek lezen). Dat geldt ook voor de publicitaire nasleep van de affaire, die vandaag een besluit vindt. Het is niet gering om zulk onthullend materiaal als in mijn boek te vinden is over de huwelijksmisère van eigen ouders al vier jaar na hun dood aan de openbaarheid prijs te geven.

Ik heb mijn werk trachten te doen op de wijze die een goed wetenschapper en rustend lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen betaamt. Dat hield in dat ik mij zoveel mogelijk van speculaties, goedkoop gemoraliseer en gepsychologiseer onthouden heb. Ik ben niet de historicus van het opgeheven vingertje; ik wil graag het verleden begrijpelijk maken en inzicht geven in de vraag waarom mensen handelden zoals zij deden. Het is zoals het is. Wie de meeste schuld had aan alle misère – Greet Hofmans, Van Heeckeren en de ‘Baarnse kring’, of koningin en prins zelf – dàt mag U daarom voor Uzelf uitmaken als U Het verhaal van een huwelijk gelezen hebt.