Aanschaf JSF moet vooral een politieke keuze zijn
De Saab Gripen is een veel betere kandidaat dan de JSF. Die is stiller, goedkoper en beter. Italië is afgehaakt, Groot-Britannië twijfelt. Waarom zou Nederland nog het braafste jongetje van de ‘Amerikaanse klas’ blijven?
Half januari was staatssecretaris De Vries (Defensie) in Friesland op bezoek om uitleg te geven over de geluidshinder van de JSF. Niet dat al besloten is dat die aangeschaft gaat worden. Nee, er zijn nog andere kandidaten, maar de verwachting is dat de JSF erg veel meer lawaai gaat maken dan de F-16.
Als vanaf een kansel betoogde De Vries dat hij ontroerd was hoe onze mensen in Afrika en Azië de bevolking daar helpt, met gevaar voor eigen leven. Je wilt de ouders en andere familieleden van onze troepen recht in de ogen kunnen kijken, dus wil hij ze het beste materieel meegeven. Je wilt ze aan zo weinig mogelijk risico blootstellen. De Vries, zo blijkt uit alles, wil de JSF. Dus, als je een ander vliegtuig zou willen aanschaffen dan de JSF, stuur je onze jongens doelbewust met een groter risico het gevaar in. Dat is dan de conclusie. Een goedkope manier van het bewerken van de publieke opinie. De zoveelste stap in het manipuleren van burgers en politici in ons land om de JSF door onze strot te duwen. Deze gang van zaken geeft blijk van een ernstige minachting van de democratie en de mensen in ons land.
Het begint al bij het formuleren van de eisen waaraan de opvolger van de F-16 moet voldoen. Die zijn gebaseerd op de specificaties van de JSF, zoals de heer Droste, oud-bevelhebber van de luchtmacht, toegeeft. Vanaf de eerste geruchten dat er in de VS een vliegtuig ontwikkeld zou worden met de eigenschappen van de JSF, wilde de luchtmachttop dát toestel hebben. De operationele taken van de luchtmacht zijn toen daar omheen opgesteld en voilà: de JSF komt als beste uit alle testen.
Dus, daar zijn een groot aantal kanttekeningen bij te zetten. Het opstellen van de taken van de luchtmacht is niet een zaak van de luchtmacht zelf, dat is een zaak van de politiek. Dat is een keuze waarvoor Nederland een leger nodig denkt te hebben. De luchtmacht en het ministerie van Defensie moeten daarna specificaties opstellen waaraan de opvolger van de F-16 moet voldoen om die taken te kunnen vervullen. De luchtmacht wil graag met de VS meedoen, maar we zijn maar een klein landje. Willen we ons dat veroorloven? Zowel in geld als in manschappen als politiek gezien? Met de JSF verbindt Nederland zich intensief met Amerikaanse technologieën en politieke visies. Als er zich weer zo’n situatie als Irak voordoet, is het nóg moeilijker om nee te zeggen.
Een paar maanden informatie vergaren heeft mij een onthutsend beeld gegeven van de hele procedure maar ook van de eigenschappen van de JSF en de andere serieuze kandidaat, de Saab Gripen.
De JSF is een jachtbommenwerper met een aantal bijzondere eigenschappen. De meest in het oog springende eigenschap is stealth, het onzichtbaar zijn voor de radar. Maar dat valt tegen. In Amerika vliegt de F-22, zeg maar, de grote broer van de JSF. Die is inderdaad erg moeilijk op te pikken door de huidige radarsystemen, maar ook heel erg duur. Om de prijs van de JSF te drukken is ervoor gekozen om onzichtbaar te zijn in 25% van het radarspectrum. En om de geheimen niet te snel prijs te geven is ook dat deel bij de export-varianten (zoals de onze) beperkt. Een belangrijk aspect is de vorm van het vliegtuig, die zo weinig mogelijk radarsignalen terugkaatst.
Dat betekent wel dat aanpassingen aan het uiterlijk van het ontwerp in de toekomst, bijvoorbeeld bij andere radars en wapens, erg moeilijk zullen zijn. Om onzichtbaar te zijn moet alles binnenboord vervoerd worden. Dat beperkt het aantal wapenophangpunten van 10 tot 4 en er kunnen dan geen extra brandstoftanks meegenomen worden. Tenzij je natuurlijk die onzichtbaarheid wilt prijsgeven.
Afgelopen zomer was ik op de International Aerospace Exhibition in Farnborough, een vakbeurs voor de luchtvaart. Stealth blijkt een wat achterhaalde eis voor militaire vliegtuigen. In hoog tempo worden systemen ontwikkeld om toestellen als de JSF te ontdekken. Bovendien blijken stealth-vliegtuigen in oorlogsomstandigheden, bijvoorbeeld in Kosovo en de Golfoorlog, matig inzetbaar, erg kwetsbaar en duur.
De JSF gaat intensief communiceren met grondstations, (Amerikaanse) satellieten en andere vliegtuigen in de lucht, zodat de vlieger altijd weet wat er aan de andere kant van de volgende heuvels is (Net Centric). Maar ja, communicatiesignalen kunnen altijd opgepikt worden. Niet ontcijferd, maar je geeft je bescherming wel prijs. Dus, los van het lawaai, hoe onzichtbaar worden de JSF’s? Terwijl dat juist de reden is dat het zo’n duur project is.
Zó duur, dat het onder curatele gesteld is omdat het meer dan 30 procent kostenoverschrijding heeft. We hebben het dan wel over vele tientallen miljarden dollars. En het wordt nog veel erger, omdat de nieuwe president Obama fors gaat bezuinigen op defensie. Voor de US Navy wordt al gesproken om de F-18 weer in productie te nemen, omdat voor hen de JSF te laat geleverd gaat worden, in te kleine aantallen en te duur wordt. Dat heeft allemaal zijn weerslag op de prijs van de JSF voor ons. Italië is afgehaakt om testtoestellen aan te schaffen en nu twijfelt ook Groot-Brittannië, wegens de technische en financiële onzekerheden in het JSF-programma. Zij kunnen het geld wel beter besteden. Alleen Nederland, het braafste en enig overgebleven jongetje in de Amerikaanse klas, heeft daartoe nu besloten.
Terwijl het Zweedse aanbod steeds een vast gegarandeerd bedrag is, lees ik dat de Amerikanen de bedragen laten afhangen van omstandigheden, zoals het prijsniveau bij levering en het aantal landen dat de machines ook gaat aanschaffen. Bij de tegenorders ligt dat vergelijkbaar: Amerikaanse tegenorders hebben het over voorkeursbehandelingen en worden altijd besproken in KANSEN, de Zweden GARANDEREN ze. In dat verband: Noorse werknemers en werkgevers hebben uitgerekend dat de Amerikaanse tegenorders goed zouden (kunnen) zijn voor een beperkt aantal grotere bedrijven, maar dat de Zweedse tegenorders goed zijn voor meerdere kleinere bedrijven. Driekwart van de waarde van de Amerikaanse tegenorders gaat naar twee bedrijven: Philips en Stork.
Defensie twijfelt er aan of Nederland nog wel goed in NAVO-verband kan opereren als iets anders dan de JSF wordt aangeschaft. Dan kun je er ook aan twijfelen of Frankrijk, Duitsland, Spanje, Groot-Brittannië en vele andere landen, die andere vliegtuigen hebben, nog wel geloofwaardige NAVO-leden zijn.
Zweden doet de laatste 15 jaar met de huidige Gripen zeer succesvol mee met oefeningen en kan met alle gangbare NAVO-wapensystemen overweg. De Gripens van Hongarije staan klaar voor QRA-missies (Quick Reaction Alert). We dragen allemaal ons steentje bij. Elk land levert de hulp die het kan en wil leveren. Een kwestie van keuzes. Nederland heeft geen vliegdekschip meer. Dus als ergens voor een actie zoiets nodig is, worden wij niet gebeld.
Evenmin voor acties waarbij zware transporthelikopters nodig zijn of bommenwerpers. Met een keuze voor de JSF zal Nederland voor andere onderdelen van acties worden gevraagd als met een keuze voor bijvoorbeeld de Gripen. Dat maakt de status van ons NAVO-lidmaatschap niet lager. Integendeel, misschien wel hoger, want als er JSF’s gevraagd worden, heeft de VS daar zelf wel genoeg van, maar niet iets dat vergelijkbaar is met de Gripen.
Hoewel de Nederlandse Landmacht nauwelijks producten binnen NAVO-verband koopt, is het toch een gewaardeerde partner. Maar nu opeens mogen we van De Vries alleen maar de vliegtuigen aanschaffen waarvan de Amerikanen willen dat we ze kopen, want anders...! Dan de Gripen NG. Een gedeeltelijk prototype daarvan vliegt al een hele poos, onder andere met de uiteindelijke motor. De Gripen legt minder nadruk op onzichtbaarheid, maar weer meer op storen en afleiden. Het wordt eveneens Net Centric en krijgt ook een super (AESA-)radar. Het vliegtuig is lichter en daardoor wendbaarder, kan verder vliegen, sneller stijgen en heeft een even grote wapenlast (maar veel groter als de F-35 in stealth wil opereren). Hij is ontworpen om zo flexibel mogelijk te opereren, erg nuttig in gevechtsomstandigheden. Een strip van 600 meter is genoeg voor een start, hij is dus snel buiten gehoorsafstand. Hij kan getankt en herbewapend worden door gewone soldaten in 10 minuten en de gehele logistieke ondersteuning voor 4 vliegtuigen kan in een Hercules transportvliegtuig.
Bovendien verbruikt hij de helft minder brandstof per vlieguur en geeft dus aanzienlijk minder luchtvervuiling. Behalve het achterhaalde stealth-verhaal kan de Gripen alles wat de JSF kan, plus nog wat meer. Dat zijn allemaal bewezen waarden, in tegenstelling tot de gehoopte eigenschappen van de JSF. De nieuwe Gripen geeft ongeveer evenveel geluid als de F-16. Als we het serieus vragen, denk ik dat de Gripen Demo met plezier hier gedemonstreerd kan worden om dat te laten horen. Maar er schijnt geen kans te zijn dat de JSF op Leeuwarden laat horen hoe erg het wordt. Dat ligt gedeeltelijk aan het geheime karakter van de technologieën en aan het feit dat het testschema heel erg achter ligt op schema, maar ik denk dat het lawaai erg tegen valt. Ik denk dat ze niet durven.
Hoewel zelfs in de VS openlijk getwijfeld wordt aan de eigenschappen en prestaties, kan het best zijn dat de F-35, zoals de JSF nu heet, de beste opvolger is van de F-16. Maar die conclusie moet het resultaat zijn van een politieke keuze: wat wil Nederland hiermee kunnen? Waarvan willen we afhankelijk zijn. Met alle nieuwe gegevens die nu voorhanden zijn, zou een heroriëntatie hierop niet zoveel extra tijd en geld hoeven te kosten. En dan met veel meer openheid. In tegenstelling tot wat De Vries zegt, is er weinig transparantie geweest in alles. En dan zou heel goed kunnen blijken dat de Gripen de betere keuze is. Ik ben daarvan wel overtuigd geraakt.
Ing. P. I. Pasveer, ondernemer en luchtvaartkenner