Europa is een drama

Wat zijn uw afwegingen om wel / niet te stemmen? Dat was de vraag die de redactie vorige week op nrc.nl/discussie aan haar lezers stelde. En daar gaan helaas ook de Europese verkiezingen over.

Europa is een drama. Dat wil zeggen, in democratisch opzicht. Waar de Tweede Kamerverkiezingen gaan waarover ze moeten gaan – namelijk ‘wat willen de partijen met het land en waar zal ik dus eens op stemmen’ – gaan de Europese Parlementsverkiezingen over… Ja, waarover eigenlijk? De vraag op het forum van NRC was ‘Wat zijn uw afwegingen om wel of niet te gaan stemmen?’ En daar gaat deze campagne ook over. Wel of niet stemmen. Voor of tegen Europa stemmen. Een merkwaardig uitgangspunt voor de verkiezing van een belangrijk vertegenwoordigend orgaan.

De politieke partijen doen hier van harte aan mee. De grote partijen die historisch gezien pro-Europees genoemd mogen worden, sturen Eurosceptische afgevaardigen de arena in. Wim van de Camp van het CDA zegt dat hij in Brussel de Nederlandse belangen gaat behartigen. Hans van Baalen van de VVD beweert hetzelfde: “Wij moeten beter worden van Europa. Ik ga niet naar Brussel om Europeaan te worden, maar om Nederlander te blijven.” De PvdA stuurt Thijs Berman, Eurofan, maar onder hem, op een nog net verkiesbare plaats 5, staat René Cuperus, een PvdA-denker die zeer kritisch staat tegenover de democratische legitimiteit van Europa. De SP wil vooral “minder Brussel” en de PVV gaat nog een stapje verder, de partij van Geert Wilders wil het Europarlement opheffen. Eigenlijk zijn alleen GroenLinks en D66 onomwonden pro-Europees. Waarbij D66 de tijdgeest misschien net niet lekker inschat, want Nieuw-Zeeland, Zuid-Afrika en Turkije bij de Europese Unie, dat gaat veel (zo niet alle) kiezers te ver.

Lezer John Nivard vraagt zich vertwijfeld af: “Waar is de campagne, wat zijn de onderwerpen en welke invloed hebben we? Ik ken de partijen niet. (..) De traditionele politieke partijen lijken er maar nauwelijks zin in te hebben, als de EU zo belangrijk is, waarom branden de fractievoorzitters daar hun handen niet aan?”

CDA en VVD namen nog de moeite gezichtsbepalende en relatief bekende politici als lijsttrekker aan te wijzen. Voor het overige moeten we het doen met namen die zo goed als niemand kent en die – eerlijk gezegd – nauwelijks tot de verbeelding spreken. En dat terwijl we weten dat een lijsttrekker met een goeie kop en een lekker verhaal de kiezer net even dat duwtje kan geven. Kiezers geven het niet graag toe, men stemt natuurlijk weloverwogen, op inhoud, om een goede regering mogelijk te maken. Dat willen we graag geloven. Maar uit onze analyses blijkt dat men stiekem voor een groot deel afgaat op het vertrouwen dat men heeft in (of de lol die je kunt hebben met) het gezicht van de partij.

Dus hoe moet het ooit iets worden met het Europees gehalte van Europa? Ook op het discussieblog komt men er niet uit. Bea Moesker verwoordt het kernachtig:

“Hoewel ik VOOR Europa ben, zal ik NIET gaan stemmen. De huidige politici zitten er niet voor Europa, noch voor ons, maar voor zichzelf. En daar ga ik mijn stem niet voor uitbrengen.”

De discussiepagina van het NRC Handelsblad wordt – neem ik even aan – bevolkt door NRC-lezers. En NRC-lezers zijn hoogopgeleid, hoger opgeleiden zijn doorgaans pro-Europees en stemmen veelal op de PvdA, D66, GroenLinks en VVD. Oorspronkelijk pro-Europese partijen. En de neiging om naar de stembus te gaan is onder dit publiek doorgaans groot. Maar wat zien we als we de reactie op de discussiepagina tot ons nemen? Van de 61 reacties (vrijdagochtend 29 mei), waarbij overigens sommige lezers vaker dan een keer reageerden, zien we 14 niet-stemmers, 10 stemmen voor de SP en 6 voor de PVV. Dan pas volgen PvdA (3), GroenLinks (3), D66 (1) en VVD (1).

Lezer Willem Nijmegen beschikt over twee stemmen: ‘(…) het is helemaal niet vreemd je af te vragen of Europa islamiseert, of dat de islam Europeaniseert. Om daar een poortwachter bij te hebben stem ik op Wilders. En om dat weer niet uit de hand te laten lopen stem ik op de SP, dankzij een verkregen machtiging van iemand die CDA stemt, het kan verkeren.’

Op het moment dat ik dit stuk schrijf hoor ik het spotje dat oproept om te gaan stemmen op 4 juni. Vele fluisterstemmen hijgen ‘stemmen, stemmen, stemmen, stemmen, stemmen…’ in mijn oor. Is Europa een spookhuis? Het is in ieder geval duidelijk dat het met de democratische dynamiek zeer ernstig gesteld is. Een ander, Olav Meijer genaamd, schrijft: “Een werkelijk democratisch Europa betekent een organisatievorm, waarbij politieke beslissingen op zo’n laag mogelijk niveau, dus zo dicht mogelijk bij de mensen die het aangaat, worden genomen. Alleen wat per se op gezamenlijk Europees niveau moet worden geregeld moet centraal beslist worden, maar dan nog onder werkelijk democratische controle.”

En daar slaat hij de spijker op de kop. Men lijkt zich in Brussel niet altijd te realiseren dat de Europese Unie alleen kan functioneren als het draagvlak onder en een mandaat van de nationale lidstaten en bovenal de (nationale) kiezers heeft. Op dit moment is er sprake van latent onbehagen (al is nog steeds een zeer ruime meerderheid van de Nederlanders voor Nederlands lidmaatschap van de EU), dat ook wel eens kan omslaan in manifeste onvrede. Om dit voor te zijn moet de democratie veel meer naar de Europese burgers gebracht worden. Te beginnen met de invoering van referenda over belangrijke inhoudelijke Europese maatregelen. Op landelijk niveau zie ik niets in het correctief referendum, omdat dat alleen maar meer teleurstelling en ontevredenheid bewerkstelligt. Maar op Europees niveau is dat de enige manier om het politieke spel te verlevendigen en inzichtelijk te maken. Liudger Silva pleit hier ook voor en deze lezer/schrijver wil ik graag het laatste woord gunnen:

“Een referendum zou (mogelijk) kunnen voorkomen, dat een zaak, waar ik principieel tegen ben, uitgevoerd wordt. Ik zou dan de partij kunnen kiezen waarbij ik mij het best thuis voel, maar bij bepaalde zaken een referendum kunnen proberen te organiseren. De kreet: ‘U heeft het voor het zeggen’ is gewoon kiezersbedrog. U mag alleen met één stem uw democratische rechten weer voor 4 jaar aan de politici afstaan, die verder zonder enige verantwoording of correctie hun gang kunnen gaan.”

Peter Kanne opinieonderzoeker bij TNS NIPO