Huizenkoper moet invloed krijgen op architectuurbeleid
Leken hebben geen verstand van architectuur, zeggen de experts. Maar wat mij betreft mogen ze als gebruikers wel meer invloed krijgen. Nu zijn ze slechts consumenten op een markt waar andere bepalen wat gebouwd wordt.
In de NRC van 16 juni breekt de architect en architectuurcriticus Paul Dijkman een lans voor een meer pluriform beleid van zowel het Nederlands Architectuur Instituut als het Stimuleringsfonds voor de architectuur. Gemeenschapsgeld zou niet gebruikt moeten worden om één bepaalde architectuurstroming op de voorgrond te plaatsen terwijl andere stromingen, zoals het traditionalisme en de organische architectuur, nauwelijks aan bod komen.
Het probleem waar Paul Dijkman terecht de vinger op legt is echter breder dan alleen het NAI of Stimuleringsfonds, maar doortrekt ook de vakbladen en het onderwijs. Mijns inziens is het de uitdrukking van een kloof tussen de opvatting van experts en de smaak en beleving van het brede publiek. Deze kloof is in de afgelopen twee eeuwen ontstaan doordat mensen niet meer hun eigen huizen bouwen of zelf opdrachtgever zijn, maar consumenten zijn geworden op een markt waar anderen bepalen wat gebouwd wordt zonder dat daarbij altijd de wensen van gebruikers op de voorgrond staan.
Een illustratief voorbeeld van deze kloof was de verkiezing van het mooiste gebouw van Nederland die het dagblad Trouw in 2007 organiseerde. Om de stemming op gang te brengen mochten 20 experts hun drie favoriete gebouwen toelichten. Zowel historische gebouwen als iconen van het moderne bouwen zoals sanatorium Zonnestraal passeerden daarbij de revue, maar geen enkel voorbeeld van organische architectuur. Toen de lezers hun favorieten mochten nomineren werden het hoofdkantoor van de Gasunie en dat van de ING Bank in Amsterdam, de twee prominentste voorbeelden van organische architectuur in Nederland, aan de top tien toegevoegd om uiteindelijk op de eerste en derde plaats te eindigen! Geconfronteerd met een dergelijke uitkomst van een publieksonderzoek stelde de architect en toenmalige voorzitter van de BNA Carel Weeber eens dat leken geen verstand hebben van architectuur. Dat mag dan zo zijn, maar roept wel de vraag op voor wie hij dan bouwde.
Deze kloof tussen de opvattingen van experts en die van de gebruikers kan mijns inziens alleen overbrugd worden door een dialoog tussen de verschillende partijen in het bouwproces te verzorgen. Dat kan bijvoorbeeld door letterlijk in samenspraak met gebruikers te bouwen of door zich zo in te leven in de behoeften en wensen van mensen dat van daaruit vorm gegeven kan worden aan hun ruimtelijke leefomgeving. Dat hoeft niet te leiden tot ontwerpen die teruggrijpen op vormen van voor de kloof ontstond, maar kan ook tot hele nieuwe oplossingen leiden. Daarbij gaat het niet primair om het uiterlijk van een gebouw, maar om het vormgeven aan ruimten waarin het natuurlijke, sociale en culturele leven kunnen floreren. Wanneer dat lukt, dan wordt dat door gebruikers herkend en is de kloof opgeheven. Dat vraagt echter wel om een andere inrichting van bouwprocessen en een heroriëntatie op de doelstelling daarvan.
Pieter van der Ree is buitengewoon hoogleraar voor organische architectuur aan de Alanus Hochschule bij Bonn en voorzitter van de stichting Mens & Architectuur