Veel heibel over weinig kwik

Mogelijke schade door kwik in vaccins heeft in de VS tot onrust geleid. In Nederland is geen reden voor bezorgdheid.

Veel ouders van autistische kinderen in de Verenigde Staten waren ervan overtuigd: de ziekte was het gevolg van de overdosis kwik die hun kinderen via vaccins hadden binnengekregen. Ze weigerden verdere vaccinatie, en ze spanden rechtszaken aan. Maar Amerikaanse onderzoekers zien geen schadelijke effecten van vaccins op het neuropsychologisch functioneren, zo schrijven ze in de New England Journal of Medicin van 27 september.

Zolang er vaccins zijn, vanaf de jaren dertig van de vorige eeuw, zijn er vaccins waar thimerosal als conserveringsmiddel in zit. In Nederland is het middel nooit gebruikt binnen het rijksvaccinatieprogramma dat in de jaren zestig ontstond. Het zit wel in de tetanusprik voor volwassenen. Toch zijn er ook Nederlandse anti-vaccinatiewebsites te vinden die waarschuwen voor kwik in vaccins. In Amerika zat tot 2000 thimerosal in alle kindervaccins. De ophef rond het middel is daar nog lang niet voorbij, want er liggen nog voor miljoenen dollars schadeclaims op een beoordeling te wachten.

Thimerosal bestaat voor de helft uit kwik. Kwik is in hoge dosis schadelijk voor het zenuwstelsel, dat is wel zeker. In de jaren tachtig steeg het aantal nieuwe gevallen van autisme in de Verenigde Staten gelijktijdig met de hoeveelheid thimerosal die kinderen bij vaccinatie binnen kregen. Dat was verdacht.

Hoewel er nooit duidelijk bijwerkingen zijn aangetoond van de kleine hoeveelheid kwik in vaccins, is het in verband gebracht met ontwikkelingsstoornissen en neurologische problemen, zoals taalachterstand, tics en autisme. Sinds de jaren tachtig steeg het aantal vaccins met thimerosal vrijwel ongemerkt, tot in mei 1999 de Amerikaanse Food and Drug Administration constateerde dat Amerikaanse baby’s al voor ze een half jaar oud waren 187,5 microgram kwik kregen ingeënt. Dat was gemiddeld meer dan de maximaal toegestane dagelijkse hoeveelheid van 0,1 microgram per kilo lichaamsgewicht.

Alleen, die grens van 0,1 microgram was gebaseerd op de schadelijkheid van methylkwik in vis. In thimerosal zit ethylkwik en dat wordt veel sneller afgebroken en uitgescheiden dan methylkwik. Ethylkwik komt ook minder snel in de hersenen terecht.

Van methylkwik zijn nadelige effecten gezien bij neuropsychologische tests die werden afgenomen bij kinderen in kustgebieden. Die aten veel vis. Maar er zijn ook onderzoeken waaruit geen effect bleek. Ethylkwik is beduidend minder schadelijk. Het kan in doseringen boven 3 milligram per kilo lichaamsgewicht stollingsstoornissen en schade aan het centrale zenuwstelsel veroorzaken.

Onrust In juli 1999, enkele maanden na het bericht van de FDA over de te hoge dosis kwik in vaccins, moesten de Amerikaanse farmaceutische bedrijven zo snel mogelijk vaccins zonder conserveermiddel ontwikkelen. Ook werd het vaccinatieprogramma aangepast, zodat de kleinsten minder prikken kregen.

In 2003 nam de onrust toe: consultatiebureaus hadden gegevens uit de jaren negentig boven water gehaald waaruit bleek dat uitgebreid gevaccineerde kinderen iets vaker tics of een lichte taalachterstand hadden dan minder vaak gevaccineerde kinderen. Het was een kwalitatief niet zo goede studie. Daarom is er later beter onderzoek gedaan. Daarvan zijn de resultaten dus nu naar buiten gebracht, in de New England Journal of Medicin. 1047 kinderen van 7 tot 10 jaar oud deden een neuropsychologische test, waarin werd gekeken naar verbale en motorische vaardigheden, en ook naar hyperactiviteit, stotteren en tics. Op enkele onderdelen scoorden kinderen met een hoge inname van thimerosal (tot 200 microgram in hun eerste zeven levensmaanden) gemiddeld net iets slechter. Hieronder vielen ook de tics en enkele taaltesten. Maar op andere punten waren ze juist wat beter. De conclusie is dat de testscores geen duidelijk verband hebben met thimerosal.

Wat nog steeds niet is onderzocht, is de relatie tussen thimerosal en autisme. Critici wijzen er steeds op dat de neurologische verschijnselen van een overdosis kwik, zoals spierzwakte en spraakproblemen, helemaal niet lijken op de motorische kenmerken die bij autisme worden gezien.

Hoewel het verband tussen thimerosal en autisme nooit wetenschappelijk is aangetoond, hebben meer dan 5000 Amerikaans ouders van autistische kinderen een claim bij de overheid ingediend, in de hoop dat ze vergoeding zouden krijgen uit een speciaal fonds voor algemene gezondheidsklachten na vaccinatie. Dit fonds heeft 2 miljard dollar in kas, afkomstig van een kleine toeslag op ieder vaccin. Tot nu toe zijn er 2.000 uitkeringen van gemiddeld 850.000 dollar toegekend aan bijvoorbeeld kinderen die door het vaccin een polio- of kinkhoest-infectie opliepen. In de VS werd – Nederland deed dat nooit – tot voor kort een poliovaccin gebruikt met levend verzwakt virus dat kon terugmuteren naar een agressieve variant. Maar autisme staat niet op de lijst van vaccinatie-bijwerkingen, zodat tot nu toe geen enkele aanklacht is toegewezen. De ouders van autistische kinderen die schade claimen wachten op onderzoek dat wel een verband aantoont.

conserveermiddel In Nederland is die cultuur van rechtszaken er niet, mogelijk omdat thimerosal nooit een ingrediënt is geweest van vaccins voor kinderen. Rudy Burgmeijer, hoofd medische informatie van het Nederlands Vaccin Instituut: “In Nederland werden tot voor kort de meeste vaccins niet geproduceerd door internationale farmaceutische bedrijven. Toevallig worden in Nederland andere conserveermiddelen gebruikt, zoals 2-fenoxyethanol. Ook kunnen er kleine hoeveelheden formaldehyde in vaccins zitten, als overblijfsel van het productieproces of soms ook als conserveermiddel. Formaldehyde is een kankerverwekkende stof die onder andere in tabaksrook zit. Maar de concentratie in vaccins is zo laag dat ze niet in verhouding staat tot wat je in je hele leven binnenkrijgt via voeding of inademing.” Jeroen Sloendregt, voorzitter van de Nederlandse Vereniging Kritisch Prikken, denkt hier minder makkelijk over. “Bij vaccineren passeer je de normale filtersystemen in de longen en darmen, die er bij inademing of voeding wel tussen zitten. De effectieve dosis conserveermiddel zou dus hoger kunnen zijn, daarover is gewoon te weinig bekend. Bovendien blijft het kankerverwekkend, ongeacht de hoeveelheid.”

Sinds het bericht in 1999 zijn steeds meer vaccins in thimerosal-vrije vorm op de markt gekomen. In westerse landen zit het nog in tetanus- en griepprikken. In ontwikkelingslanden is het gebruik ervan nog wel gangbaar, omdat de thimerosal-vrije vaccins te duur zijn.